Η έκθεση διερευνά την προγλωσσική περιοχή της ανθρώπινης επικοινωνίας και τον τρόπο με τον οποίο αυτή παραμένει ενεργή σε όλη τη διάρκεια της ζωής, μέσα από βλέμματα, χειρονομίες, εκφράσεις, κινήσεις, αποστάσεις, παύσεις και ρυθμούς, και επεκτείνεται στο πεδίο της Τέχνης.

Τι μπορεί να ειπωθεί χωρίς λέξεις; Πότε μια χειρονομία γίνεται νόημα; Μπορεί η σιωπή να αποτελεί διάλογο; Και πόσο από αυτό που ονομάζουμε επικοινωνία εξακολουθεί να συμβαίνει εκεί όπου η γλώσσα δεν μπορεί να φτάσει;

Πολύ πριν αποκτήσει τη γλώσσα, ο άνθρωπος επικοινωνεί. Το βλέμμα που αναζητά ένα άλλο βλέμμα, η μεταβολή μιας έκφρασης, η κίνηση ενός χεριού, η στάση του σώματος, η εγγύτητα ή η απομάκρυνση, ο ρυθμός μιας ανταπόκρισης συγκροτούν ένα πεδίο μέσα στο οποίο παράγεται νόημα χωρίς να έχει προηγηθεί η λέξη. Πριν ακόμη μπορέσουμε να ονομάσουμε τον κόσμο, έχουμε ήδη αρχίσει να σχετιζόμαστε μαζί του και, κυρίως, με τους άλλους. Η επικοινωνία, επομένως, δεν αρχίζει με τον λόγο. Η γλώσσα εγκαθίσταται πάνω σε ένα ήδη ενεργό υπόστρωμα σχέσεων, ανταποκρίσεων και αμοιβαίων προσδοκιών.

Η έκθεση «Το Νεύμα Πριν τη Λέξη» ξεκινά από αυτή τη διαπίστωση και στρέφεται προς εκείνη την περιοχή της ανθρώπινης εμπειρίας όπου το νόημα γεννιέται πριν από τη διατύπωσή του. Σημείο αναφοράς αποτελεί η θεωρία της πρωτοεπικοινωνίας του Colwyn Trevarthen και ειδικότερα η έννοια της πρωτογενούς διυποκειμενικότητας: η θέση ότι ήδη από τους πρώτους μήνες της ζωής το βρέφος δεν βρίσκεται απλώς απέναντι σε έναν εξωτερικό κόσμο τον οποίο σταδιακά μαθαίνει να αποκωδικοποιεί, αλλά συμμετέχει ενεργά σε σχέσεις ανταπόκρισης και συντονισμού με τους άλλους. Ρυθμός, κίνηση, έκφραση, ένταση και παύση αποκτούν σημασία μέσα σε αυτή τη σχέση. Η επικοινωνία εμφανίζεται έτσι ως κάτι βαθύτερο από τη μεταβίβαση μιας πληροφορίας. Είναι μια μορφή συνάντησης και αμοιβαίας παρουσίας.

Το «πριν» του τίτλου δεν πρέπει, ωστόσο, να νοηθεί αποκλειστικά ως αναφορά σε ένα πρώιμο αναπτυξιακό στάδιο που εγκαταλείπεται όταν κατακτούμε τη γλώσσα. Η προγλωσσική διάσταση της επικοινωνίας παραμένει ενεργή σε ολόκληρη τη ζωή μας. Κάθε συνομιλία εμπεριέχει περισσότερα από όσα λέγονται. Μια μικρή καθυστέρηση πριν από την απάντηση, η κατεύθυνση του βλέμματος, η ένταση του σώματος, μια ανεπαίσθητη μετατόπιση, η απόσταση που επιλέγουμε να κρατήσουμε από τον άλλον μπορούν να επιβεβαιώσουν, να τροποποιήσουν ή ακόμη και να αναιρέσουν το περιεχόμενο των λέξεων. Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες αυτό που συμβαίνει ανάμεσα σε δύο ανθρώπους γίνεται αντιληπτό με μεγάλη σαφήνεια χωρίς να έχει ειπωθεί τίποτε.

Το σώμα, υπό αυτή την έννοια, δεν αποτελεί απλώς το φυσικό υπόστρωμα της επικοινωνίας. Είναι ήδη εκφραστικό. Η χειρονομία δεν χρειάζεται πάντοτε να μεταφραστεί σε μια συγκεκριμένη λεκτική πρόταση για να γίνει κατανοητή. Η σημασία της βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται και στη σχέση που δημιουργεί. Ένα χέρι που πλησιάζει ή αποσύρεται, ένα σώμα που στρέφεται προς κάποιον ή κλείνεται απέναντί του, μια κίνηση δισταγμού ή προσμονής δεν λειτουργούν όπως οι λέξεις ενός λεξιλογίου. Το νόημά τους προκύπτει μέσα στη συγκεκριμένη κατάσταση, από την ένταση και τον ρυθμό τους, από εκείνον που τα εκφέρει και από εκείνον που τα προσλαμβάνει.

Σε αυτή την περιοχή η φαινομενολογία του σώματος προσφέρει ένα δεύτερο κρίσιμο πεδίο σκέψης για την έκθεση. Το σώμα δεν αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο που μεταφέρει ένα ήδη διαμορφωμένο εσωτερικό μήνυμα προς τα έξω. Η ίδια η σωματική παρουσία παράγει νόημα. Η χειρονομία μπορεί να είναι σκέψη πριν η σκέψη αποκτήσει πρόταση, συναίσθημα πριν αποκτήσει όνομα, σχέση πριν αποκτήσει εξήγηση. Υπάρχουν εμπειρίες τις οποίες η γλώσσα μπορεί αργότερα να επιχειρήσει να περιγράψει, χωρίς ποτέ να εξαντλεί τον τρόπο με τον οποίο βιώθηκαν.

Ανάλογη πολυσημία χαρακτηρίζει και τη σιωπή. Η απουσία λόγου δεν συνεπάγεται απουσία επικοινωνίας. Η σιωπή ανάμεσα σε δύο ανθρώπους μπορεί να αποτελεί οικειότητα, αμηχανία, περισυλλογή, αντίσταση, θυμό, φόβο, πένθος, επιθυμία ή αδυναμία διατύπωσης. Μπορεί να δηλώνει την άρνηση μιας απάντησης ή, αντίθετα, μια μορφή συνύπαρξης που δεν χρειάζεται να επιβεβαιωθεί λεκτικά. Η σημασία της δεν βρίσκεται σε κάποιο σταθερό περιεχόμενο, αλλά στη σχέση μέσα στην οποία εμφανίζεται. Ακριβώς γι’ αυτό η σιωπή δεν είναι κενό ανάμεσα σε δύο στιγμές επικοινωνίας. Μπορεί η ίδια να αποτελεί ένα από τα πυκνότερα σημεία της.

Το «νεύμα» του τίτλου κατοικεί σε αυτή την ενδιάμεση περιοχή. Είναι μια κίνηση που απευθύνεται κάπου, ακόμη και όταν δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι ακριβώς λέει. Προϋποθέτει κάποιον που μπορεί να τη δεχθεί και ενδεχομένως να ανταποκριθεί. Με αυτή την έννοια, το νεύμα εμπεριέχει ήδη τη δυνατότητα μιας σχέσης. Δεν μεταφέρει αναγκαστικά ένα σαφώς κωδικοποιημένο μήνυμα. Δημιουργεί όμως έναν χώρο μέσα στον οποίο η σημασία μπορεί να εμφανιστεί.

Εδώ η προβληματική της ανθρώπινης επικοινωνίας συναντά την εμπειρία της τέχνης. Ένα έργο δεν χρειάζεται να διατυπώνει μια πρόταση ούτε να μεταδίδει ένα μονοσήμαντο μήνυμα για να επικοινωνήσει. Μπορεί να απευθύνεται στον θεατή μέσα από τη μορφή, την ύλη, την κλίμακα, την κίνηση, την επανάληψη, το ίχνος, τον ρυθμό, την ένταση ή την απουσία. Μπορεί ακόμη να αντιστέκεται στην άμεση κατανόηση και ακριβώς μέσα από αυτή την αντίσταση να εγκαθιστά μια σχέση μαζί του. Η συνάντηση με το έργο προηγείται συχνά της δυνατότητάς μας να εξηγήσουμε τι ακριβώς συνέβη κατά τη διάρκειά της.

Η χειρονομία αποκτά στην τέχνη μια ιδιαίτερη υπόσταση. Ένα ίχνος πάνω σε μια επιφάνεια μπορεί να διατηρεί κάτι από την κίνηση που το παρήγαγε. Η μορφοποίηση ενός υλικού μπορεί να φέρει τη μνήμη μιας πίεσης, μιας επανάληψης ή μιας αντίστασης. Μια φωτογραφική εικόνα μπορεί να ενσωματώνει τη χειρονομία της επιλογής, της απόστασης ή της αναμονής. Μια κινούμενη εικόνα μπορεί να οργανώνει τη σχέση μας με τον χρόνο μέσα από διάρκεια, παύσεις και μεταβολές. Ακόμη και εκεί όπου η ανθρώπινη χειρονομία δεν είναι εμφανής, το έργο μπορεί να διατηρεί το ίχνος μιας απόφασης, μιας πράξης ή μιας αποχής από την πράξη.

Ταυτόχρονα, η χειρονομία που εγγράφεται στο έργο αποδεσμεύεται από εκείνον που την πραγματοποίησε. Από τη στιγμή που βρίσκεται απέναντι στον θεατή, εισέρχεται σε μια νέα σχέση. Δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά στην πρόθεση του δημιουργού της. Μπορεί να αναγνωριστεί διαφορετικά, να συνδεθεί με άλλες εμπειρίες, να αποκτήσει σημασίες που δεν είχαν προβλεφθεί. Η επικοινωνία που δημιουργείται μέσα από την τέχνη δεν απαιτεί την πλήρη σύμπτωση ανάμεσα σε αυτό που ένας καλλιτέχνης επιδίωξε να εκφράσει και σε αυτό που ένας θεατής προσλαμβάνει. Αντίθετα, η απόσταση ανάμεσα στα δύο μπορεί να αποτελέσει τον χώρο μέσα στον οποίο το έργο παραμένει ενεργό.

Ο θεατής, επομένως, δεν βρίσκεται μπροστά σε ένα αντικείμενο που περιμένει απλώς να αποκωδικοποιηθεί. Συμμετέχει σε μια συνάντηση. Πλησιάζει, απομακρύνεται, παρατηρεί, αναγνωρίζει, δυσκολεύεται, συσχετίζει, θυμάται. Κάποτε η ανταπόκριση είναι άμεση και σωματική, πριν ακόμη υπάρξει οποιαδήποτε συνειδητή ερμηνεία. Άλλοτε χρειάζεται χρόνος. Ένα έργο μπορεί να παραμείνει αρχικά αδιαπέραστο και να επιστρέψει αργότερα στη μνήμη. Μπορεί να προκαλέσει μια αίσθηση για την οποία η κατάλληλη λέξη δεν βρίσκεται εύκολα. Αυτή η αδυναμία άμεσης λεκτικής απόδοσης δεν αποτελεί έλλειμμα της εμπειρίας. Μπορεί να είναι ακριβώς το σημείο όπου η εμπειρία προηγείται της γλώσσας.

«Το Νεύμα Πριν τη Λέξη» επιχειρεί να δημιουργήσει έναν χώρο για αυτή την περιοχή της επικοινωνίας, όπου η σημασία δεν είναι πάντοτε διατυπωμένη και η ανταπόκριση δεν προϋποθέτει πάντοτε εξήγηση. Τα έργα συναντώνται μέσα από διαφορετικές πρακτικές και διαφορετικούς τρόπους κατανόησης της χειρονομίας, του σώματος, της παρουσίας, της απουσίας και της σιωπής. Δεν καλούνται να εικονογραφήσουν μια θεωρία της προγλωσσικής επικοινωνίας. Η θεωρητική αφετηρία λειτουργεί περισσότερο ως άνοιγμα ενός πεδίου ερωτημάτων μέσα στο οποίο κάθε καλλιτεχνική πρόταση μπορεί να διαμορφώσει τη δική της θέση.

Ίσως, άλλωστε, η σχέση μας με την τέχνη να διατηρεί κάτι από εκείνη την πρωταρχική συνθήκη της ανθρώπινης συνάντησης: την επιθυμία να αναγνωρίσουμε ότι κάτι απέναντί μας απευθύνεται σε εμάς και να αποφασίσουμε αν και πώς θα ανταποκριθούμε. Πριν αναζητήσουμε τι «σημαίνει» ένα έργο, έχουμε ήδη σταθεί απέναντί του. Έχουμε πλησιάσει ή απομακρυνθεί, έχουμε αισθανθεί έλξη, αμηχανία, οικειότητα ή αντίσταση. Κάτι έχει ήδη συμβεί.

Σε αυτό το ελάχιστο διάστημα, ανάμεσα στην παρουσία και στην ερμηνεία, ανάμεσα στο ερέθισμα και στην απόκριση, ανάμεσα σε ένα σώμα και σε ένα άλλο, βρίσκεται το «πριν» της έκθεσης. Δεν είναι ένας χαμένος χρόνος που προηγήθηκε της γλώσσας. Παραμένει μέσα μας και επανεμφανίζεται σε κάθε συνάντηση όπου οι λέξεις δεν έχουν ακόμη έρθει, δεν επαρκούν ή απλώς δεν χρειάζονται. Εκεί ένα βλέμμα, μια κίνηση, ένα ίχνος ή μια σιωπή μπορούν ακόμη να λειτουργήσουν ως νεύμα. Και κάποιος απέναντι μπορεί να το δεχθεί.